લાઈફ સફારી~૧૮: ટેગીંગ થી નેગીંગ સુધી!

લાઈફ સફારી , પેજ ૩, વુમન્સ ગાર્ડિયન,  ગુજરાત ગાર્ડિયન ન્યુઝ પેપર 

***

“ નેકસ્ટ ટાઈમ આ રીપીટ થશે તો, આઈ વિલ કમ્પ્લેન ઇન પુલિસ. ”- રેલ્વેના વેહિકલ પાર્કિંગમાં એન્ટર થતાની સાથે જ કાને પડ્યો જાણીતો અવાજ. આરોહી, મારી ફ્રેન્ડ, એકદમ શાંત, સૌમ્ય અને સીધી, પોતાના કામથી કામ રાખનારી, એક સ્કુલ ટીચર.

“ચીલ, આરોહી. શું થયું? આજે કેમ માં સરસ્વતીએ માં દુર્ગાનું રૂપ ધારણ કર્યું છે? આ ટોન અને ટણી મારા કેરેક્ટરને સુટ થાય, તને નહિ.” – મારી સ્કુટીની સ્લીપ લેતા લેતા મેં પાર્કિંગવાળાની સામે આંખો કાઢી અને ના પૂછેલા પ્રશ્નનાં જવાબની ઉઘરાણી કરી.

 “દીદી, આ વીકમાં આ ત્રીજી વખત મારા એક્ટીવા પર કોઈ ચિઠ્ઠી મૂકી ગયું છે- કેટલી ગંદી અને ભદ્દી માંગણીઓ અને.... અને આ લોકો એમ કહે છે કે એમને કઈ ખબર નથી!” – આરોહીનો ગુસ્સો હું સુપેરે સમઝી રહી.

“બોલો ભૈયા એ કિસ કી હરકત હે? લાસ્ટ ટાઈમ કે જેસે રેલ્વે પોલીસ કો હી જવાબ દેના હે યા ...” – મેં આંખોની સાથે સાથે અવાજ પણ સહેજ મોટો કરી એઝ યુઝઅલ ધમકી આપી. ઘણી વાર સાચી વાત સરળ શબ્દો કરતા અણીયાળા કે ખરબચડા ટોનમાં જ વધુ અસર કરે છે.

“મેડમજી, બાત યહી ખતમ કરોના. કોન થા, કયું થા – છોડો ના. અભી આગેસે નહિ હોગા યે મેરી ગેરેંટી!”- સિગરેટ સળગાવતા ઝીણી આંખો કરી પાર્કિંગવાળાએ માંડવાલી કરવાનું સૂચન કર્યું.

“નેકસ્ટ ટાઈમ હમ યહાં શિકાયત નહિ કરેંગે.”- મેં રેલ્વે પોલીસની ઓફીસ બતાવતા ઈશારામાં નાની ચીમકી આપી.

પાર્કિંગથી રેલ્વે પ્લેટફોર્મ સુધી આરોહી ચુપચાપ ચાલતી રહી, એના સતત ચપચપ કરવાના સ્વભાવથી વિરુદ્ધ. અને હું મેહસૂસ કરી રહી એની ભીની આંખોમાં મજબુરી અને હતાશા, સહન કરવાની અને સ્ત્રી હોવા માત્રથી વસ્તુ બની જવાની!

હું અને આરોહી બંને ચુપ રહ્યા. ના કોઈ સલાહ, ના કોઈ લેક્ચરબાજી. માત્ર એક અકળાવતી મજબુરી.

એકબીજાની સામે જોવા છતાં જાણે એકબીજાની આંખોમાં રહેલા પ્રશ્નોને અમે બંને એવોઈડ કરી રહ્યા.

“દીદી આ સામે લીમડાનું ઝાડ દેખાય છે? નાની હતી ત્યારથી હું આ ઝાડને અહી મુસાફરોને છાંયડો  આપતા જોઈ રહી છુ. એના પર કોણ જાણે કેટલા નિશાન પાડ્યા છે લોકો એ- માત્ર ટાઈમ પાસ કરવાના હેતુથી. કોલેજીયન્સ એના પર દિલ દોરી પ્રેમ સંદેશા કોતરી જાય છે તો બાળકો પોતાના નામ લખી જાય છે. કોઈ એને થૂંકદાની સમઝી પાન કે તમ્બાકુની પિચકારી કરે છે તો વળી કોઈ બાપનો માલ સમઝી એની ડાળીઓ કાપી જાય- તાપણું કરવા. આ જ લીમડાનું ઝાડ જો આપણા ઘરના આંગણામાં હોય તો આપણે એની કાળજી લઈએ અને એની એક પરિવારના સભ્યની જેમજ માવજત કરીએ- એને પણ જીવિત સમઝી એની કદર કરીએ! પરંતુ અહી આ લીમડાના ઝાડને કોઈ પણ, કઈ પણ કરી શકે છે, કેમકે એ સાર્વજનિક “વસ્તુ” છે. ” – આરોહી એકદમ સરળ શબ્દોમાં બહુ જટિલ વાત કહી ગઈ.

અને હવે મારી આંખો ભીની થઇ...

એ લીમડાના ઝાડમાં હું કલ્પી રહી – મને, આરોહીને અને અમારા જેવી ઘણી સ્ત્રીઓને! જે ઘરની ચાર દીવાલોની બહાર નીકળે છે – ભણવા, પોતાની કારકિર્દી બનાવવા કે કુટુંબનું ભરણ-પોષણ કરવા અને મેળવે છે આવા જ ઉઝરડા, ડાઘા અને વેદના, એક “વસ્તુ” બની જઈને!

***

“બેટા, જરા જગ્યા કરજોને!”- એક ઉમરલાયક પતિ-પત્ની, ભરચક ડબ્બામાં જગા કરી મારી સામે ગોઠવાયા.

મારી આસ-પાસ બેઠેલી કોલેજની વિદ્યાર્થીનીઓ પોત-પોતાની બુકસમાં કોન્સનટ્રેટ કરી રહી. સામે બેઠેલા વડીલ- પતિ અને પત્ની પોતાની સામાજિક વાતોમાં એટલા મશગુલ હતા કે એમની મોટી પીચ પર થતી વાતો આસ-પાસ પોતાનું કામ કરી રહેલા બધાને ડીસ્ટર્બ કરે છે એ જાણે વિસરી જ ગયા.

“અંકલ, પ્લીઝ સહેજ ધીમેથી વાત કરોને. કાલે એક્ઝામ છે.”-  મારી બાજુમાં જ બેઠેલી એક વિદ્યાર્થીનીએ એકદમ વિનમ્રતાપૂર્વક વિનંતી કરી.

આશરે બીજો અડધો કલાક રાહ જોઈ છતાં વડીલ-પુરાણ હાઈ વોલ્યુમમાં ચાલુ રહેતા બધીજ વિદ્યાર્થીનીઓ હતાશ થઇ બાજુના કમપાર્ટમેન્ટમાં શીફ્ટ થઇ ગઈ.

મને ગુસ્સો તો ઘણો આવ્યો પરંતુ સાંજ પડે ઝગડવા એનર્જી જ ના બચે અને પાછુ પિતાની ઉમરના વડીલ સાથે ઝગડવું પણ ઠીક નાં લાગ્યું એટલે ચુપ ચાપ જોઈ રહી હું આ તમાશો.

“જોયું, મારી બેટીયુ મને સમઝાવવા આવી હતી. આજકાલની છોકરીઓને સંસ્કાર અને સભ્યતા જેવું તો કઈ છેજ નહિ! આખો દિવસ માતેલા સાંઢની જેમ રખડી ખાય અને ચબર ચબર જીભડી ચાલુ જ હોય! ભણવા અને નોકરી કરવાના બહાને આ આજકાલની છોકરીઓ ઘરની બહાર કયા “ધંધા” કરે છે અમને બધી જ ખબર છે! માં-બાપ બંને નોકરું ટીચતા હોય તો જુવાન છોકરીને કાબુમાં રાખવા ટાઈમ ક્યાં છે એમની પાસે! છોકરી બહાર રખડે, જલસા કરે અને બધાને જલસા કરાવે... અને માં-બાપ મારી છોકરી બૌ ભણે, બૌ કમાય એમ કહી કોલર ઉંચા કરે. કલયુગ છે ઘોર કલયુગ..” – અંકલ આખા કમપાર્ટમેન્ટને સંભળાય એમ એમની ધર્મ પત્નીની સામે સંસ્કાર-પઠન કરી રહ્યા.

કિનારે બેઠેલી હું, સામેના કમપાર્ટમેન્ટમાં બેસી વાંચવા મથી રહેલી વિદ્યાર્થીનીઓના મનોભાવ એમના ચહેરા પર અને એમની ભીની આંખોમાં સ્પષ્ટ વાંચી રહી. અને કલ્પી રહી એક અદ્રશ્ય “પ્રાઈઝ-ટેગ” એમના માથા પર- અવેલેબલ – ઓન સેલ હોવાનું, એક નિર્જીવ “વસ્તુ”ની જેમજ તો!

ત્રાંસી આંખે હું ઘૂરી રહી સામે બેઠેલા સો-કોલ્ડ સુસંસ્કૃત અને સભ્ય વડીલને. અને...

“અંકલ , હમણાં “ધંધા” માં બૌ મંદી ચાલે છે. વિકેન્ડ સ્પેશિયલ ઓફર છે – સેટરડે સાથે સન્ડેનુ પેકેજ ફ્રી! તો લખાવો તમારું સરનામું! તમારા આટલા મોટા લેક્ચરના માનમાં તમને ડીસકાઉન્ટ આપીશું!”- મારાથી અચાનક થઇ ગઈ મારી સ્વભાવગત નૌટંકી.

આસપાસના બધા રોજિંદા અપ-ડાઉનનાં સાથીઓ મારી સિક્સર સમઝીને હસી પડ્યા પરંતુ સુ-સંસ્કારી અંક્લને બાઉન્સર ગયું!

“આજકાલની જનરેશનમાં સંસ્કાર અને સભ્યતાનો છાંટો પણ નથી!”- અંકલ ઉભા થઇ સમાન લઇને ચાલવા માંડ્યા. અને એમના પત્ની નીચી નજરે જાણે મને આભાર કહી રહ્યા, એ જવાબ આપવા જે પોતે સંસ્કારવશ ક્યારેય નથી આપી શક્યા!

***

પ્રાઈઝ ટેગ નિર્જીવ વસ્તુને હોઈ શકે પરંતુ જીવિત મનુષ્યને નહિ જ!

આપણો સભ્ય, સુ-સંસ્કૃત અને સંસ્કારી સમાજ એક તરફ સ્ત્રીઓને સરસ્વતી, લક્ષ્મી, દુર્ગા કે કાલિ ગણાવી માતાના સ્વરૂપમાં પુજે છે ત્યાં બીજી તરફ એજ સ્ત્રીને ઉપભોગની વસ્તુ ગણી પ્રાઈઝટેગ લગાવવામાં પણ વિલંબ નથી કરતો!

ઘરની ચાર દીવાલોમાં આપણે આપણા ઘરની સ્ત્રીઓનો આદર કરીએ છે અને એમની મર્યાદા અને સન્માનની રક્ષા કરીએ છે! જ્યારે ભણવા કે કારકિર્દી બનાવવા ઘરની બહાર નીકળનાર સ્ત્રીઓને – અવેલેબલ કે ઓપન સમઝી ફ્ટ દઈને સલ્ટ કે પ્રોસ્ટીટ્યુટનુ સ્ટીકર ચોંટાડી દઈએ છે!

સમય સાથે આચાર અને વિચાર બંનેમાં બદલાવ જરૂરી છે! ભણતર, કારકિર્દી અને વ્યક્તિ વિકાસ દરેક મનુષ્યનો અધિકાર છે – જેન્ડર બાયસ વગર!

આવો આપણે યાદ રાખીએ કે જ્યારે આપણે કોઈ સ્ત્રીને વસ્તુ ગણી એને કોઈ લેબલ કે પ્રાઈઝટેગ લગાવીએ છે ત્યારે ઇન્વીઝીબલી એ ટેગ આપણને જ લાગે છે જે આપણા હીન વિચારો અને ભદ્દી દ્રષ્ટિનું મુલ્ય છે! જ્યારે આપણે કોઈ સ્ત્રીના ચારિત્ર પર હીન ટીપ્પણી કરીએ છે ત્યારે આપણે એ સ્ત્રીનું અપમાન કે અવમૂલ્યન નથી કરતા પરંતુ આપણા જ કુ-સંસ્કારો અને વિકૃત વિચારોનું પ્રદર્શન કરીએ છે!

આવો આપણા જરીપુરાણા વિચારો અને કટાઈ ગયેલી માનસિકતા બદલીએ!

આવો સન્માન આપીએ દરેક વ્યક્તિમાત્રને – જેન્ડરભેદ વિના!

બંધ કરીએ છાપવાનું સ્ત્રીઓનું કેરેક્ટર સર્ટીફીકેટ અને આવકારીએ સમાજના ઘડતરમાં એમના પ્રદાનને!