લાઈફ સફારી~૧૪: પાણો ભરે તો પાણો આવે!

સીન - ૧ :: 

એક રીલેટીવના ઘેર સીમંત [ સીમંત સાઉન્ડ્સ એલ.એસ. -બેબી શાવર કેહવાય હવે! ] નો પ્રસંગ.

"હીર, તું અંદર લેડીઝ સેક્શનમાં બેસવાને બદલે અહી બહાર હિંચકે કેમ બેઠી છે? આજે તો તારે વટમાં રહેવાનું છે, જેઠાણી બનીને ખોળો ભરવાનો છે દેરાણીનો! તારે તો આજે બધી વિધિ ડીટેલમાં જોવી હતી એમ તું કહેતી હતી અને સવારે તો તું સુપર એક્સાઈટેડ હતી, અત્યારે કેમ બેટરી ડાઉન છે?" - ચાનો કપ મારા હાથમાં પકડાવી હીરના પતિદેવે પૂછ્યું.

હીરને કદાચ આ પ્રશ્નનો જવાબ જ નથી આપવો પણ એની આંખો એના કરતા વધુ બોલકી છે!

"કઈ નહિ, એ તો અંદર બહુ સફોકેશન-ભીડ છે એટલે મેં વિચાર્યું કે બહાર હિંચકે શાંતિથી બેસુ! અને ખોળો મારે નથી ભરવો, આઈ ટોલ્ડ યુ! હું આ બધા રીતી-રિવાજોમાં નથી માનતી. કીપ મી આઉટ ઓફ ઓલ ધીસ! " – હીર જવાબ તો આપી ગઈ પણ નીચી નજરે. સામે જુએ તો આંખો સાચું બોલી જ દેવાની છે! હીરની આંખો બે જ પરિસ્થિતિમાં ઢળી જાય, સંજોગવશાત જુઠ્ઠું બોલવું પડે ત્યારે કે પછી રડું આવે ત્યારે અને એના પતિદેવને સુપેરે ખબર આ ઢળતી આંખોના કોડ્સ અને કન્ડક્ટ!

હીર નજર છુપાવી રહી પોતાના જીવનસાથીથી. કાયમ લડી લેતી અને ખોટું કદાપી નાં જ ચલાવી લેતી હીર આજે એકદમ નિસહાય અને પરાજિત ફીલ કરી રહી.

અને આ આંખોની સંતાકુકડી વચ્ચે બધાજ પ્રશ્નોનાં જવાબ આપી દે એવો વાર્તાલાપ સંભળાયો... 

" હીર ક્યાં ગઈ ? હમણાં તો જોઈ હતી એને, અંદર દેખાતી નથી.  " – એક અનેહી બીજા સ્નેહીને.

"હીરને મેં બહાર બેસાડી છે- હિંચકે, બા અને બીજા વડીલો ના પાડતા હતા. રીતી-રીવાજો અને ધાર્મિક માન્યાતો વર્ષોથી ચાલી આવે છે એ કઈ સાવ પોકળ તો નાં જ હોય! હીરનાં લગ્નને  ૫ વર્ષ થયા તો પણ હજુ ખોળો ખાલી છે! બા કહેતાતા એનો પડછાયો પણ આવા શુભ પ્રસંગમાં નાં લેવાય! મન તો મારું પણ કચવાયુ પણ ... નાં કરે નારાયણ અને કઈ અજુગતું થયું પછી તો! વડીલો કહે એ વાત માનવામાં જ ભલાઈ છે –હું તો કહું!"- બીજા સ્નેહી સમઝાવી રહ્યા આજુબાજુના શ્રોતાગણને. અને સંસ્કાર, મર્યાદા, રીતી-રીવાજો અને સંસ્કૃતિના રખેવાળ એવા બધા સ્વજનો એક સાથે સંમત પણ થયા!

"મેં જોયું હમણાં જ ચારથી પાંચ જણાને મમ્મી અને બા સો-કોલ્ડ સફોકેટેડ એરિયા- ભીડમાં આગ્રહ કરી કરીને લઇ ગયા! અને આ બેકગ્રાઉન્ડ સ્ટોરી સાંભળ્યા પછી તો હું સ્તબ્ધ છું. આઈ ફીલ ધે આર સીક, એન્ડ ધે નીડ ટ્રીટમેન્ટ! હવે વધુ અહી હાજર રહી પોતાની જાતને અપમાનિત કરવાની જરૂર નથી, લેટ્સ મુવ! " - કારણ જાણીને અને જોઈને હીરનો શિક્ષિત અને સમઝદાર જીવનસાથી અકળાયો, પોતાના કુટુંબનાં સંકુચિત માનસ માટે દયા અનુભવી રહ્યો!

અને અત્યાર સુધી હીરની આંખમાં અટવાઈ રહેલા બધા આંસુ એકસાથે બહાર આવી ગયા... 

***

સીન-૨ :: 

ઉપરના પ્રસંગ બાદ ૩ વર્ષ પછી ફરી એક સ્નેહી-સ્વજનનાં ઘેર સીમંતનો પ્રસંગ. હીર પોતાની ૨ વર્ષની જુનીયર હીરને લઈને સ-પરિવાર હાજર.

"કાકી , હું ખોળો નહિ ભરું ... " – હીરે પોતાના કાકીસાસુને રીક્વેસ્ટ કરી, એક ક્ષોભથી .

"કેમ? આપણે પહેલેથી આ વાત કરી જ છે- આપણા ઘરમાં બધાની હાજરીમાં નક્કી કર્યું છે કે નાની વહુનો ખોળો તું ભરીશ! હવે કોઈ બહાના નથી કરવાના. ચાલ, આગળ ગોઠવાઈ જા, મહારાજ બુમો પાડે છે! "-  કાકીજીએ પ્રેમથી પોતાની લાડકી હીરના માથે હાથ ફેરવીને કીધું! 

ધાર્મિક વાતાવરણ અને મંત્રોચ્ચારભર્યા સાત્વિક વાતાવરણમાં એક અદભુત શાંતિ અને આનંદ ફેલાયેલો હતો- નવા બાળકને આવકારવા અને આશીર્વાદ આપવા!

બ્રાહ્મણના કહેવા પ્રમાણે હીર ખોળો ભરવા પોતાની દેરાણી સાથે ગોઠવાઈ ગઈ. આખા ઘરમાં આનંદ અને ઉત્સાહનું વાતાવરણ હતું છતાં હીરના મનઃપ્રદેશમાં કૈક અજંપો અને અકળાત વર્તાઈ રહ્યો.

"ખોળો કોણ ભરવાનું છે ? "- એક સ્નેહી બીજા સ્નેહીને પૂછી રહ્યા.

"હીર ખોળો ભરવાની છે! "- જવાબ સાથે એક ઈશારો, અજીબ ભાવ સાથે.

"પણ હીર કેવી રીતે ખોળો ભરી શકે? બાએ કેવી રીતે હા પાડી? એને તો બેબી છે ને? તમારે વડીલ થઈને સમઝણ નાં અપાય? " – બે આંખોના ઈશારા અને બીજી બાવીસ આંખોમાં કૈક અજબ પ્રશ્નો અને આશંકાઓનો સળવળાટ! 

" અરે મેં તો પહેલા જ કીધું, પણ મારું સાંભળે કોણ છે? આ વાળ કઈ એમજ સફેદ થોડા થયા છે? દુનિયા જોઈ છે, ભલે માનો કે નાં માનો- વર્ષોથી ચાલી આવતા રીતી-રીવાજો કઈ સાવ ખોટા નાં જ હોય! હશે જેવી એમની મરજી - પાણો  ભરશે તો પાણો જ આવશે !!! “- પ્રતિષ્ઠિત વડીલનાં જાણી જોઈને મોટેથી બોલાયેલા શબ્દો ચીરી ગયા હીરનું હૈયું.

બે ઘડી હીર જાણે કોમાંમાં સારી પડી. મગજ બંધ થઇ ગયું અને એક જ વાક્ય ઘૂમરાવા લાગ્યું - પાણો ભરશે તો પાણો જ આવશે! ... 

નિશબ્દ, નિસહાય અને સંસ્કારી હીર પ્રસંગની નાજુકતા જોઈ ધીરેકથી બહાર નીકળી ગઈ.

સફોકેશન અને ભીડથી દુર, હિંચકે જઈને બેઠી.

પરિસ્થિતિ અને ખોટી વાત સામે લડી લેવાનો જોમ અને જુસ્સો રાખતી હીર આજે હારી ગઈ, પોતાનાઓની  સામે જ!

મહાભારતનાં યુદ્ધમાં અર્જુન પોતાના સ્વજનોની સામે લડવાનું વિચારીને જે અનુભવતો હશે એજ મનોદશા હીર પણ અનુભવી રહી.

***

શા માટે આપણે કરી રહ્યા છે હીરની ચિંતા?

હીર એટલે કોણ?- હું, તમે અને આ વાંચનાર કોણ જાણે કેટલી લડ્યા વગર હારી ગયેલી સો-કોલ્ડ સંસ્કારી, સુશીલ અને સભ્ય આત્માઓ!   

"પાણો ભરે તો પાણો જ આવશે! "- તો આ પાણો એટલે કોણ?  

અને તો પછી હું શું છું? તમે શું છો?

માં બન્યા વગર આપણી કોઈ જ ઓળખ જ નથી? 

અને જો સ્નેહી, સંબંધી અને સમાજ આવા જ હોય- જડ,લાગણી વિહીન અને જર્જરિત માનસિકતાવાળા, તો કદાચ આ સંસ્કૃતિ અને સમાજ ત્યાગી જંગલમાં જઈ એકલું વસવું વધુ સુખદ નાં બની રહે? 

ટેકનોલોજી અને પ્રગતિના લેક્ચર ઝાડતા આપણે- શું સાચે જ જે કહીએ છે એનું અનુકરણ કરી શકીએ છે?

કેમ સંસ્કાર, સભ્યતા, રીતી-રીવાજો અને મર્યાદાનાં નામે પોતાના સ્વ-માન અને પોતાની આગવી વિચારસરણીને એક નાની સરખી રજૂઆત કે લડાઈ વગર જ હારી જઈએ છે- સામે ચાલીને?

સમાજ અને પરિવાર આપણાથી જ બને છે. સહન કરી લઈને અને ખોટી પ્રથાઓને જાળવી રાખીને આપણે નિર્માણ કરી રહ્યા છે એક પંગુ, બીમાર અને રૂઢીચુસ્ત સમાજનું!

આવો, લાવીએ બદલાવ અને શરૂઆત કરીએ પોતાની જાતથી.

જર્જરિત અને અમાનવીય વિચારો અને રીતી-રીવાજો ને સામુહિક તિલાંજલિ આપી અપનાવીએ નવો માનવીય-અભિગમ.